Kaçkar by UTMB: 2.000 VĐV từ 60 quốc gia xuất phát, và không một cột mốc thời gian nào được công bố

Ayder, Rize. Bộ trưởng Thanh niên và Thể thao Thổ Nhĩ Kỳ Osman Aşkın Bak bấm còi xuất phát cho Kaçkar by UTMB. Hai nghìn vận động viên từ 60 quốc gia tràn xuống đường mòn núi Kaçkar. Đây là lần thứ hai giải được tổ chức.

Tôi theo dõi từ Nairobi qua bốn nguồn: thông cáo của bộ, trang của cơ quan xúc tiến du lịch Thổ Nhĩ Kỳ, tài khoản ban tổ chức và bản tin hãng thông tấn Anadolu. Khi sóng truyền hình tắt, tôi ngồi lại tìm một thứ rất cơ bản: ai về đích, mất bao lâu, chặng dài bao nhiêu cây số.

Không có gì.

Không thời gian về đích. Không tên nhà vô địch. Không bảng chia đoạn. Không hồ sơ độ cao đường chạy. Không danh sách xuất phát của nhóm chuyên nghiệp. Dữ kiện duy nhất liên quan đến quãng đường trong toàn bộ nguồn tin là 20 km — do hai phóng viên của hãng thông tấn chạy.

Hai nghìn người leo núi, và nền báo chí thể thao có đúng một dữ kiện về quãng đường, đến từ chặng của phóng viên.

Muốn định vị Kaçkar by UTMB trên bản đồ điền kinh, phải bắt đầu từ chỗ nó không nằm trên bản đồ ấy.

Trail running — chạy đường mòn, chạy núi, siêu marathon — vận hành ngoài hệ thống của World Athletics. Môn này không có kỷ lục thế giới được phê chuẩn. Một chặng núi chỉ có nghĩa khi so với chính nó mùa trước, hoặc so với người từng chạy nhanh nhất trên đúng cung đường đó. Bỏ hai mốc so sánh ấy đi, không còn gì để tranh luận. Và nguồn tin về Kaçkar bỏ cả hai.

Hệ thống mà giải này thuộc về là UTMB World Series, chuỗi giải vệ tinh dẫn về vòng chung kết Ultra-Trail du Mont-Blanc ở Chamonix, Pháp. Đường vào chung kết không phải chuẩn thời gian. Không có cột mốc nào để đạt. Người chạy tích lũy Running Stones tại các giải vệ tinh, rồi tham gia bốc thăm. Đây là cơ chế tiếp cận kiểu xổ số, thiết kế để tạo dòng người chạy di chuyển giữa các quốc gia quanh năm.

Kaçkar nằm trong chuỗi đó. Giám đốc đường chạy là Johan Essl, người của UTMB, dấu hiệu cho thấy đây là một nhánh nhượng quyền chính thức chứ không phải giải địa phương tự phát. Giải diễn ra ở Ayder, cao nguyên thuộc dãy Kaçkar, địa hình núi cao, khí hậu Biển Đen ẩm ướt.

Danh sách đối tác đọc lên là hiểu cấu trúc: Bộ Thanh niên và Thể thao, Cơ quan Xúc tiến và Phát triển Du lịch Thổ Nhĩ Kỳ, Chính quyền tỉnh Rize, và DOKA — Cơ quan Phát triển Đông Biển Đen. Bốn chủ thể công. Bốn nguồn ngân sách công. Về phía tài trợ: Turkish Airlines, TOGG, Turkcell, Maxis — toàn những thương hiệu quốc gia.

Một giải thể thao có bốn cơ quan công quyền đứng sau và bốn thương hiệu quốc gia tài trợ, nhưng không công bố nổi thời gian về đích của người thắng cuộc.

Điều đó nói lên sản phẩm thật của giải.

Bộ trưởng Bak phát biểu rằng các vận động viên siêu marathon là những VĐV đẳng cấp thế giới, có người theo dõi trên toàn cầu. Ông cũng nói về hình ảnh truyền đi từ Kaçkar, về việc mọi đường chạy đều có camera để chụp và chia sẻ ảnh. Ông so sánh tham vọng của Rize và Ayder với Davos và diễn đàn kinh tế. Ông nói du lịch thể thao mang lại nguồn thu đáng kể cho đất nước.

Ghép những câu đó lại, ta có một bản mô tả sản phẩm hoàn chỉnh. Sản phẩm là điểm đến. Sản phẩm là hình ảnh. Sản phẩm là dòng khách quốc tế bay đến bằng Turkish Airlines, ngủ ở Ayder, đăng ảnh lên mạng xã hội. Cuộc đua là phương tiện vận chuyển thông điệp ấy, không phải mục đích.

Mô hình này đã thành công ở nhiều nơi và không có gì đáng chê về mặt kinh tế. Vấn đề nằm ở chỗ khác: khi hình ảnh là sản phẩm, thì thứ được ghi chép lại luôn là thứ đẹp, không phải thứ đo đếm được.

Cự ly 20 km xuất hiện trong nguồn tin là một dấu vết đáng giá. UTMB World Series thường tổ chức nhiều cự ly song song trong cùng một ngày, từ chặng ngắn cho người mới đến chặng siêu dài cho nhóm tinh hoa. Nhưng danh mục cự ly đầy đủ của Kaçkar không được nêu. Nghĩa là người đọc biết có một giải chạy, biết có hai nghìn người, mà không biết họ chạy bao xa, leo bao nhiêu mét dốc, cắt đoạn ở đâu.

Với một môn thể thao mà toàn bộ giá trị nằm ở độ khó cung đường, việc giấu đi hồ sơ cung đường tương đương với việc tổ chức một trận bóng đá và không công bố tỷ số.

Rủi ro lớn nhất của giải nằm ở thời tiết, và chính giới chức địa phương nói ra điều đó. Thống đốc Rize nhắc lại rằng mùa đầu tiên, Kaçkar bị sương mù và mưa che kín. Với một sự kiện mà giá trị nằm ở hình ảnh truyền đi, một ngày mưa xóa sạch phần lớn giá trị ấy. Rủi ro thứ hai là phụ thuộc ngân sách công: bốn chủ thể công cùng góp vốn nghĩa là bốn dòng ngân sách có thể đổi theo chu kỳ chính trị. Rủi ro thứ ba, ít được nhắc nhất, là rủi ro thông tin.

Ở đây cần nói rõ một điều về cách tôi theo dõi: không có dấu hiệu vi phạm nào trong nguồn tin, cũng không có dấu hiệu minh bạch nào. Không có tranh chấp về điều kiện dự thi, không có nghi vấn doping, không có khiếu nại kỹ thuật. Sự im lặng ấy là trung tính về mặt vi phạm, nhưng lại là tín hiệu tiêu cực về mặt lưu trữ.

Bây giờ đến phần tôi buộc phải nói, vì đó là phản xạ nghề nghiệp.

Hai nghìn vận động viên từ 60 quốc gia. Có bao nhiêu phụ nữ? Không nguồn nào trả lời. Có cự ly riêng cho nữ không? Không nguồn nào nêu. Ai là người phụ nữ đầu tiên về đích? Không ai được gọi tên. Trong toàn bộ khối thông tin về một giải có hai nghìn người tham dự, không một vận động viên nữ nào tồn tại dưới dạng cá nhân — chỉ tồn tại dưới dạng phần trăm của một tổng số.

Tôi đã theo dõi các giải đường dài nữ Đông Phi quá lâu để coi đây là chuyện nhỏ. Đông Phi không thiếu tài năng bóng đá nữ; họ thiếu người ghi chép. Và Đông Phi chỉ là một ví dụ. Ở bất kỳ môn nào mà kỷ lục không được ghi lại, phụ nữ biến mất trước tiên, bởi vì sự hiện diện của họ chưa bao giờ được mặc định là điều đương nhiên phải ghi.

Trail running là môn không có kỷ lục thế giới. Nghĩa là toàn bộ uy tín của môn này dựa trên ký ức: ai từng chạy cung đường này nhanh nhất, ai từng mở đường, ai từng làm được điều chưa ai làm. Không có văn bản phê chuẩn nào bảo vệ ký ức ấy. Ai kể chuyện, người đó kiểm soát ký ức. Và trong câu chuyện về Kaçkar mùa thứ hai, người kể chuyện đã chọn kể về sương mù, về hình ảnh, về Davos, về những tấm ảnh trên đường mòn.

Những người mở đường thì không xuất hiện.

Tôi không đi tìm sân chơi công bằng. Tôi tự vẽ vạch kẻ sân. Vạch kẻ sân của tôi trong bài này rất đơn giản: một bảng kết quả. Không phải để so sánh ai giỏi hơn ai, mà để tồn tại một thứ có thể tranh cãi trong mười năm tới.

Có một nghịch lý tôi muốn đặt lên bàn. Nếu ban tổ chức công bố đầy đủ kết quả, họ chẳng mất gì về mặt du lịch. Ngược lại, họ có thêm một tầng giá trị — tầng thể thao — để bán cho nhà tài trợ ở vòng đàm phán tiếp theo. Việc không công bố kết quả khiến giải tự bó hẹp mình vào vai trò chiến dịch quảng bá điểm đến. Nó có thể thành công trong vai trò ấy. Nhưng nó sẽ không bao giờ trở thành một sự kiện điền kinh có trọng lượng, vì trọng lượng điền kinh được xây bằng dữ kiện, không bằng ảnh đẹp.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các giải đường dài của tôi, một hồ sơ kết quả tử tế chỉ cần bốn thứ: cự ly và hồ sơ độ cao, thời gian về đích của nhóm đầu, bảng chia đoạn tại các trạm tiếp tế, và số người bỏ cuộc. Bốn dòng dữ liệu ấy đủ để bất kỳ ai, ở bất kỳ đâu, kiểm chứng lại giải này sau mười năm. Không có chúng, giải chỉ tồn tại trong trí nhớ của người đã có mặt.

Trong sự nghiệp của mình, tôi từng đứng ở bục phát biểu với tư cách người đầu tiên làm phân tích chiến thuật nữ ở Đông Phi và bị gọi là trò cười. Tôi cũng từng ngồi trong phòng họp báo toàn nam giới. Kênh đầu tiên luôn khó nhất, nhưng ai đó phải cầm micro. Kaçkar không cần tôi cầm micro. Nhưng nó cần một ai đó mở file kết quả lên.

Có một tầng cuối cùng mà ít người chú ý. DOKA là cơ quan phát triển vùng, tức là tiền công được dùng làm trụ kinh tế cho sự kiện. Với một giải đã bước sang mùa thứ hai, đây vẫn là giai đoạn xây thương hiệu. Thổ Nhĩ Kỳ cũng đang chạy một đường dài hơn: xây năng lực đăng cai hướng tới Đại hội Thể thao châu Âu 2027 tại Istanbul. Kaçkar nằm trong đường dài ấy, như một mắt xích thử nghiệm cho mô hình thể thao gắn với du lịch.

Mùa thứ ba sẽ trả lời được nhiều hơn: nhà tài trợ có tái ký không, cự ly có mở rộng không, kết quả có được công bố không.

Tôi sẽ theo dõi năm thứ ba. Nhưng tôi đã biết mình đang chờ đợi điều gì. Không phải một nhà vô địch. Một hồ sơ.

Các nhà chiến thuật vô hình xuất hiện khi các giải đấu ngừng lại và người ta buộc phải nhìn vào những gì còn sót lại trên giấy tờ. Ở Kaçkar, giấy tờ vẫn còn trống.